Ο πολεοδομικός σχεδιασμός και οι αυστηρές προδιαγραφές δόμησης των κτιριακών μονάδων, αποτελούν καταλυτικούς παράγοντες για την αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών. Ποια είναι λοιπόν τα μέτρα πρόληψης, που πρέπει να υλοποιηθούν για την θωράκιση των αστικών κέντρων και της υπαίθρου;

Τα τελευταία χρόνια, εξαιτίας της κλιματικής κρίσης παρατηρούνται μεγάλες φυσικές καταστροφές, στις οποίες αποδίδονται εκτεταμένες ζημιές στις κτιριακές υποδομές, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις προκαλούνται τραυματισμοί ή και ανθρώπινες απώλειες. Η πολιτεία που έχει αναλάβει το δύσκολο έργο της θωράκισης των αστικών κέντρων και της υπαίθρου, με μία σειρά από έργα πρόληψης, προσπαθεί να περιορίσει τις ολέθριες συνέπειες τέτοιων φαινομένων. Σύμφωνα με τις μελέτες, η τήρηση των κανονισμών συνδυαστικά με την ανέγερση κτισμάτων, που τηρούν τις προβλεπόμενες προδιαγραφές, επαρκεί για την προστασία των πολιτών και της ατομικής τους περιουσίας. Ωστόσο ποιες είναι αυτές οι προδιαγραφές που πρέπει να τηρούν τα κτίρια και ευρύτερα ο πολεοδομικός σχεδιασμός, ώστε να εξασφαλίζεται η προφύλαξη του κοινωνικού συνόλου;

Λάθη στον σχεδιασμό
Καταστροφές από φυσικά φαινόμενα όπως πυρκαγιές, πλημμύρες και σεισμούς, συχνά οφείλονται στην ελλιπή μέριμνα και στον άναρχο πολεοδομικό σχεδιασμό. Σε κάθε χωρική ενότητα, πρέπει να υπάρχει σε περίπτωση κινδύνου, σχέδιο διαχείρισης του πληθυσμού και προστασίας των υποδομών, κάτι που δεν είναι εφικτό σε όλες τις περιπτώσεις. Επιπλέον, αξιολογώντας τις ιδιαίτερες συνθήκες και την επικινδυνότητα του κάθε τόπου, οι κτιριακές εγκαταστάσεις πρέπει να πληρούν συγκεκριμένα κριτήρια δόμησης. Όπως έχει διδάξει η πρόσφατη ιστορία, η αμέλεια ή η απουσία των παραπάνω, μπορεί να προκαλέσει ανεπανόρθωτες καταστροφές.

Επί του θέματος μιλά ο Επαμεινώνδας Βασιλείου Καπετανάκης, Αρχιτέκτων Μηχανικός, Σύμβουλος Περιβαλλοντικού Σχεδιασμού και Ενεργειακός Επιθεωρητής του γραφείου Ηarbour Architecture. Πιο συγκεκριμένα αναφέρει: «Περίπτωση καταστροφικής πλημμύρας είναι αυτή που έπληξε τον Νοέμβριο του 2017 τη Δυτική Αττική και συγκεκριμένα τις περιοχές της Μάνδρας και της Νέας Περάμου. Τα καταστροφικά αποτελέσματα του φαινομένου οφείλονται στην ταυτόχρονη υπερχείλιση και των δύο υφιστάμενων ρεμάτων, η ύπαρξη των οποίων δεν είχε ληφθεί υπόψιν στο σχέδιο πόλης. Στην περιοχή υπήρχαν πολλές αυθαίρετες κατασκευές, ενώ συχνή ήταν και η αδειοδότηση κτιρίων πάνω σε ρέματα. Χαρακτηριστική περίπτωση σεισμού κατά την οποία προκλήθηκαν ο θάνατος δεκάδων ανθρώπων και ανυπολόγιστες υλικές ζημιές, είναι αυτός που έλαβε χώρα στα νησιά του Ιονίου το 1953, καταστρέφοντας ολοσχερώς το Αργοστόλι, το Ληξούρι και τη Ζάκυνθο. Η πόλη της Ζακύνθου ήταν χτισμένη σε μη στέρεο έδαφος, το οποίο είχε δημιουργηθεί από διαδοχικές προσχώσεις – επιχωματώσεις. Τέλος, μεγάλη πυρκαγιά στην ελληνική επικράτεια είναι αυτή που έλαβε χώρα το 2018 στην Αττική, πλήττοντας τους οικισμούς στον νέο Βουτζά, Μάτι και Κόκκινο Λιμανάκι. Λάθη στον πολεοδομικό σχεδιασμό, που επιδείνωσαν τις καταστροφικές συνέπειες του φαινομένου, ήταν η απουσία οδεύσεων διαφυγής, τα επιμήκη οικοδομικά τετράγωνα, η μη τήρηση της υποχρεωτικής απόστασης από τη γραμμή αιγιαλού και εν γένει η ανυπαρξία ελεύθερων χώρων».

Δημήτρης Μουρτζούχος, Πολιτικός Μηχανικός, Αντισεισμική Θωράκιση Κτιρίων ΟΕ

Ο Δημήτρης Μουρτζούχος, Πολιτικός Μηχανικός στην Αντισεισμική Θωράκιση Κτιρίων ΟΕ, εστιάζοντας στα σεισμικά φαινόμενα, αναφέρει κάποια σφάλματα στον σχεδιασμό. Χαρακτηριστικά δηλώνει: «Όσον αφορά τον αντισεισμικό σχεδιασμό κτιρίων, υπάρχουν αρκετά παραδείγματα ελλιπούς σχεδιασμού, που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο κατά τη διάρκεια ενός σεισμού με καταστροφικές συνέπειες. Σε αρκετές περιπτώσεις, δεν έχει γίνει σωστή εκτίμηση των παραμέτρων και των συνθηκών του εδάφους, ενώ σε παλαιότερα κτίρια παρατηρείται έλλειψη σωστής μοντελοποίησης του στατικού φορέα, παράγοντες που πολλές φορές οδηγούν σε σημαντικές βλάβες ή ακόμα και σε καταρρεύσεις κτιρίων μετά από ισχυρά σεισμικά γεγονότα. Ακόμη, οι αυθαίρετες προσθήκες ορόφων ή προσαρτημάτων χωρίς έλεγχο, ήταν μια παράμετρος κυρίως του παρελθόντος, η οποία όπως αποδείχτηκε, οδήγησε σε σημαντικές βλάβες κτιρίων στο σεισμό της Πάρνηθας το 1999».

Ενδεικτική περίπτωση καταστροφής, εξαιτίας ελλιπούς σχεδιασμού και συντήρησης στις υποδομές περιγράφει ο Άρης Χούτας, εργολάβος τεχνικών έργων της ΧΟΥΤΑΣ Α. & ΣΙΑ ΟΕ: «Στην περιοχή μας, υπάρχει μία μεγάλη αποστραγγιστική τάφρος που λέγεται Βαρδαρόβαση. Έχει κατασκευαστεί από το 1930 και επειδή έχει να καθαριστεί πάνω από 50 χρόνια, κινδυνεύουν οι καλλιέργειες και οι οικισμοί από το ρέμα, το οποίο έχει μήκος περίπου 19 χιλιόμετρα. Εξαιτίας των φερτών υλικών και της χλωρίδας που έχει αναπτυχθεί σε αυτό, έχει μειωθεί πολύ η παροχευτικότητα του, με αποτέλεσμα όταν έρχονται τα όμβρια ύδατα να υπάρχει ισχυρή πιθανότητα να σπάσει κάποιο από τα αναχώματα που το περιστοιχίζουν. Σε μεγαλύτερο κίνδυνο είναι οι οικισμοί που βρίσκονται σε χαμηλό υψομετρικό επίπεδο. Μέχρι στιγμής έχουν γίνει μόνο κατά τόπους παρεμβάσεις από τις αρχές, με συνέπεια να μην ανακουφίζεται το πλημμυρικό φαινόμενο».

Μέτρα ενίσχυσης και πρόληψης
Ο καλύτερος τρόπος για να περιοριστούν οι οδυνηρές συνέπειες των φυσικών καταστροφών είναι με τη ενίσχυση των υποδομών και τη βελτίωση του πολεοδομικού σχεδίου. Με βάση την προϊστορία και τις τοπικές περιβαλλοντολογικές μελέτες, μπορούμε να αξιολογήσουμε την επικινδυνότητα της κάθε περιοχής και να λάβουμε τα αντίστοιχα μέτρα θωράκισης. Σε κάθε περίπτωση η πρόληψη αποτελεί το κλειδί για την προστασία της ανθρώπινης ζωής και των κτιριακών εγκαταστάσεων.

Για τις μεθόδους με τις οποίες μπορούν να προφυλαχθούν τα κτίρια από τα ισχυρά σεισμικά φαινόμενα, κάνει λόγο ο Δ. Μουρτζούχος: «Πλέον, οι σύγχρονοι κανονισμοί για τον αντισεισμικό σχεδιασμό των κατασκευών, θωρακίζουν τα κτίσματα έναντι των φυσικών καταστροφών και ενσωματώνουν αρκετές παραμέτρους, που βοηθούν στην ορθή μελέτη ενός κτιρίου. Επιπλέον, κυρίως για τα παλαιότερα οικοδομήματα, η τεχνολογία μας δίνει τη δυνατότητα ενόργανης παρακολούθησης της συμπεριφοράς τους για την εξαγωγή συμπερασμάτων. Επίσης, η χώρα μας διαθέτει ισχυρό κανονιστικό πλαίσιο για την αποτίμηση των αντοχών των υπαρχόντων κατασκευών και την ενίσχυση αυτών με τέτοιο τρόπο, ώστε να μπορούν με ασφάλεια να ανταπεξέλθουν σε ισχυρές σεισμικές καταπονήσεις. Αρκεί όλα αυτά τα «εργαλεία» να αξιοποιηθούν σωστά από έμπειρους μηχανικούς».

Επαμεινώνδας Β. Καπετανάκης, Αρχιτέκτων Μηχανικός ΕΜΠ – Msc, Σύμβουλος Περιβαλλοντικού Σχεδιασμού, Harbour Architecture

Η ύπαρξη κατάλληλων μέτρων μπορεί να συντελέσει στην προστασία από τις φυσικές καταστροφές, υποστηρίζει ο Ε. Καπετανάκης και ενδεικτικά αναφέρει κάποια από αυτά:
«Προληπτικά για την προστασία από τις πλημμύρες, ο πολεοδομικός σχεδιασμός οφείλει να προβλέπει αποφυγή δόμησης σε περιοχές που εμφανίζουν υψηλό κίνδυνο (περιοχές με μαλακά εδάφη ή με σημαντικές κλίσεις εδάφους) και τη μεταφορά των οικισμών από περιοχές, που εμφανίζουν υψηλή πιθανότητα εκδήλωσης του φαινομένου. Επιπλέον η χωροθέτηση σημαντικών κτιρίων και εγκαταστάσεων δημόσιου χαρακτήρα, θα πρέπει να γίνεται σε περιοχές χαμηλού κινδύνου. Για την θωράκιση από τους σεισμούς τα κτίρια θα πρέπει να σχεδιάζονται με βάση τον ισχύων αντισεισμικό κανονισμό και οι βιομηχανικές εγκαταστάσεις να χωροθετούνται σε απόσταση ασφαλείας από τις πόλεις. Τέλος για την πυρασφάλεια των υποδομών και των υπαίθριων χώρων, απαιτούνται: η εξασφάλιση επαρκούς έκτασης ανοικτών χώρων, η ύπαρξη αποστάσεων μεταξύ των παρακείμενων κτιρίων και η προστασία τους από τους δυνατούς ανέμους. Εξίσου σημαντικά μέτρα είναι η κατασκευή κτισμάτων από υλικά που εμφανίζουν υψηλή αντίσταση στη φωτιά, η ύπαρξη μεγάλου πλάτους οδεύσεων διαφυγής και η απαγόρευση δόμησης σε περιοχές υψηλού κινδύνου».

Η ανεπάρκεια στα έργα πρόληψης μπορεί να επιφέρει σημαντικές επιπτώσεις και στις οικονομικές δραστηριότητες των πολιτών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το συμβάν που αναφέρει ο Α. Χούτας: «Το πιο πρόσφατο έργο που αναλάβαμε, ήταν αποτέλεσμα των πλημμυρών του Αξιού ποταμού. Στην περιοχή των Μαλγάρων είναι οι εκβολές του ποταμού Λουδία και στην ευρύτερη περιοχή βρίσκεται το 90% των μυδοτροφείων της Ελλάδος. Με την προσχώρηση φερτών υλικών, εξαιτίας της πλημμύρας του ποταμού, μίκρυνε κατά πολύ το βάθος της θάλασσας, με αποτέλεσμα να κλείσει η υδάτινη δίοδος για τους ψαράδες και τους μυδοκαλλιεργητές. Η εταιρεία μας σε συνεργασία με την περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας, απομάκρυνε την περίσσεια ποσότητα υλικών από τον πυθμένα, αποκαθιστώντας την ελεύθερη διέλευση των καϊκιών.»

Συστήματα ασφαλείας
Εκτός από τις παρεμβάσεις στον σχεδιασμό των πόλεων και των κτιριακών μονάδων που αναφέραμε παραπάνω, υπάρχουν και συστήματα ασφαλείας τα οποία βοηθούν στην αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών. Οι τελευταίες τεχνολογίες σε διάλογο με τον σύγχρονο πολεοδομικό σχεδιασμό, μπορούν να επιφέρουν εντυπωσιακά αποτελέσματα στην αντοχή των αστικών κέντρων και της υπαίθρου σε ακραία φυσικά φαινόμενα.

Ο Δ. Μουρτζούχος υπογραμμίζει τη σημασία της τεχνολογίας στην αντιμετώπιση των έντονων σεισμικών φαινομένων: «Έχουν αναπτυχθεί τεχνικές για την παρακολούθηση της σεισμικής απόκρισης των κτιρίων που βασίζονται στην τοποθέτηση επιταχυνσιογράφων, (και κάποιες φορές σεισμογράφων), οι οποίοι καταγράφουν σε πραγματικό χρόνο στοιχεία, που σχετίζονται με την απόκριση της κατασκευής, κατά τη διάρκεια ενός σεισμικού γεγονότος. Από αυτά τα στοιχεία που συλλέγονται, μπορούν να εξαχθούν χρήσιμα συμπεράσματα για τις μετακινήσεις του κτιρίου ή για πιθανή αλλαγή των ιδιοτήτων του. Ταυτόχρονα με τη χρήση εξειδικευμένου λογισμικού, γίνονται υπολογισμοί για πιθανούς κινδύνους ή για ενδεχόμενη απώλεια φέρουσας ικανότητας του κτιρίου».

Με τη σειρά του ο Ε. Καπετανάκης υποδεικνύει μέτρα ασφαλείας, που θα βοηθούσαν στη θωράκιση των κτιρίων και του φυσικού περιβάλλοντος: «Όσον αφορά τα πλημμυρικά φαινόμενα, κρίσιμη είναι η κατασκευή αντιπλημμυρικών έργων (προστατευτικά αναχώματα παράπλευρα ποταμών, υδατοφράκτες, ταμιευτήρες, κυματοθραύστες, προστατευτικά τοιχία), φραγμάτων και περιμετρικών τάφρων, όπως και η ύπαρξη έργων ορεινής υδρονομίας. Στη συνέχεια, σχετικά με τους σεισμούς, δύναται να εφαρμοστούν η ενίσχυση των υφιστάμενων κτιρίων, που παρουσιάζουν ευπάθειες και η κατεδάφιση των επικινδύνως ετοιμόρροπων κτιρίων. Έπειτα για την αποφυγή εστιών πυρκαγιάς ή τον περιορισμό των αποτελεσμάτων της απαιτούνται: η δημιουργία αντιπυρικών ζωνών στις δασικές εκτάσεις και γύρω από τα κτίρια, η διαίρεση μεγάλων ενιαίων χώρων σε επιμέρους πυροδιαμερίσματα, η εγκατάσταση συστημάτων έγκαιρης προειδοποίησης και η εξασφάλιση δεξαμενών νερού. Επίσης, σπουδαία αποτελέσματα επιφέρουν: η προστατευτική επένδυση των υφιστάμενων τεχνικών έργων, οι κατασκευές οι οποίες λειτουργούν ως «φράγματα πυρός» και τα μέτρα ενεργητικής πυροπροστασίας (συστήματα πυρόσβεσης)».

Η αντιμετώπιση των φυσικών καταστροφών είναι ένα επίκαιρο θέμα, το οποίο απασχολεί τόσο την πολιτεία, όσο και την βιομηχανία κατασκευών. Αξιοποιώντας την εμπειρία προηγούμενων χρόνων, είναι εφικτό να ληφθούν αποτελεσματικά μέτρα πρόληψης, τα οποία θα αποτρέψουν τις εκτεταμένες υλικές φθορές και θα διασφαλίσουν την σωματική ακεραιότητα του πληθυσμού. Εξαιτίας της περιβαλλοντικής κρίσης, φαινόμενα φυσικών καταστροφών παρουσιάζονται ολοένα και με πιο μεγάλη συχνότητα, με συνέπεια ο κρατικός μηχανισμός σε συνεργασία με τους αρμόδιους φορείς και τους πολίτες, να πρέπει να βρίσκεται σε συνεχή εγρήγορση. Ο εντοπισμός των παθογενειών κάθε περιοχής θα αποτελέσει τον χάρτη για την διαμόρφωση ενός στρατηγικού σχεδιασμού δόμησης, ο οποίος θα μπορεί να ανταποκριθεί επαρκώς σε περιπτώσεις εκτάκτου ανάγκης.