Χάρη στην ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας, διατίθενται στην αγορά εναλλακτικά συστήματα θέρμανσης, τα οποία επιβαρύνουν ελάχιστα το περιβάλλον και συνάμα προσφέρουν σημαντική εξοικονόμηση χρημάτων στους χρήστες.

Ηθέρμανση είναι ένα από τα σημαντικότερα θέματα που απασχολεί κάθε νοικοκυριό κατά τους χειμερινούς μήνες, καθώς όλοι αναζητούν μία οικονομική και συνάμα αποδοτική λύση που θα τους εξασφαλίσει μία άνετη διαβίωση μέσα στο σπίτι. Η ενεργειακή κρίση έχει φέρει μεγάλη αστάθεια στη διεθνή αγορά καυσίμων, με αποτέλεσμα οι τιμές να αλλάζουν ραγδαία από μήνα σε μήνα. Πρόσφατο παράδειγμα αποτέλεσε πριν λίγο καιρό το ηλεκτρικό ρεύμα, του οποίου η τιμή εκτινάχτηκε ραγδαία, επιφέροντας τεράστια οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα στο διεθνές προσκήνιο.

Στο παρόν αφιέρωμα, θα παρουσιάσουμε διαφορετικούς τύπους θέρμανσης, οι οποίοι είναι εξαιρετικά αποδοτικοί και παράλληλα προστατεύουν το περιβάλλον, παράγοντας λιγότερους ρύπους.

Φυσικό αέριο: επένδυση με άμεσο κέρδος
Μία από τις πιο διαδεδομένες μεθόδους θέρμανσης, τόσο στη χώρα μας όσο και στο εξωτερικό, είναι το φυσικό αέριο. Πρόκειται για ένα καύσιμο, το οποίο είναι φθηνότερο σε σχέση με το πετρέλαιο και πιο φιλικό προς το περιβάλλον.

Αν και στη αρχή υπάρχει ένα σεβαστό κόστος για την εγκατάστασή του, γίνεται γρήγορη απόσβεση της επένδυσης, καθώς επιτυγχάνεται μεγάλη εξοικονόμηση ενέργειας. Το εν λόγω σύστημα θέρμανσης -παρά το τι πιστεύει μεγάλη μερίδα του πληθυσμού- είναι απόλυτα ασφαλές και έχει απλή συντήρηση.

Η μόνη προϋπόθεση για την εγκατάσταση του φυσικού αερίου είναι να υπάρχει πλησίον της κατοικίας ενεργό δίκτυο, στο οποίο να μπορεί να συνδεθεί. Βέβαια, τα τελευταία χρόνια το δίκτυο έχει επεκταθεί σε πολλές περιοχές της επικράτειας, δίνοντας πρόσβαση σε περισσότερα νοικοκυριά.

Το φυσικό αέριο παρέχει 100% αυτονομία, ενώ υπάρχει απόλυτος έλεγχος του ρυθμού κατανάλωσης. Μεγάλο πλεονέκτημα για τα σπίτια που δεν έχουν ηλιακό είναι ότι παρέχει ζεστό νερό χρήσης με ελάχιστο κόστος, σε σύγκριση με τους ηλεκτρικούς θερμοσίφωνες. Όπως αναφέραμε και προηγουμένως, ο εξοπλισμός χρειάζεται απλή συντήρηση, χωρίς να απαιτείται δεξαμενή αποθήκευσης.

Οι λέβητες φυσικού αερίου μπορούν να διατεθούν σε διάφορους τύπους, όπως επιτοίχιες και επιδαπέδιες μονάδες, συμβατικές ή συμπύκνωσης και στις περισσότερες περιπτώσεις δεν απαιτείται η κατασκευή καπνοδόχου. Με την εγκατάσταση, μάλιστα, επιτοίχιου λέβητα δεν χρειάζεται χώρος λεβητοστασίου, ο οποίος είναι δύσκολο να διαμορφωθεί σε μικρές κατοικίες.

Ο καυστήρας φυσικού αερίου μπορεί να συνδυαστεί με όλων των ειδών τα σώματα, γλιτώνοντας τους καταναλωτές από επιπλέον επιβαρύνσεις. Σε αντίθεση με το πετρέλαιο, το φυσικό αέριο είναι καύσιμο σταθερής ποιότητας που όχι μόνο δεν απαιτεί ανεφοδιασμό, αλλά η αποπληρωμή γίνεται μετά την κατανάλωσή του.

Το στοιχείο που έχει καταστήσει το φυσικό αέριο ως βασική πηγή θέρμανσης σε πολλές χώρες του εξωτερικού, είναι ότι αποτελεί την καθαρότερη πηγή πρωτογενούς ενέργειας, μετά τις ΑΠΕ.

Σε σχέση με το πετρέλαιο, αφενός παράγει λιγότερους ρύπους κατά την καύση του, αφετέρου έχει υψηλότερο βαθμό απόδοσης, με συνέπεια να μειώνεται η συνολική κατανάλωση. Έτσι, μειώνεται το κόστος που επιβαρύνει τον καταναλωτή και ταυτόχρονα περιορίζεται η ατμοσφαιρική ρύπανση. Ειδικότερα, το φυσικό αέριο εκλύει 25 – 30% λιγότερο διοξείδιο του άνθρακα ανά ενεργειακή μονάδα σε σύγκριση με τα συμβατικά καύσιμα, ενώ παράγει ελάχιστες ποσότητες σε οξείδια του αζώτου, διοξείδιο του θείου και αιωρούμενα σωματίδια.

Εναλλακτικά συστήματα θέρμανσης
Σήμερα, διατίθενται αρκετές επιλογές για τη θέρμανση των εσωτερικών χώρων, με τα συστήματα που βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα να αποκτούν ολοένα και μικρότερο μερίδιο της αγοράς. Ωστόσο, οι λέβητες και οι κλίβανοι αερίου εξακολουθούν να κυριαρχούν στις πωλήσεις, με αποτέλεσμα οι καθαρές εναλλακτικές λύσεις να πρέπει να αναπτυχθούν πολύ πιο γρήγορα.

Οι αντλίες θερμότητας, που τροφοδοτούνται από ηλεκτρική ενέργεια χαμηλών εκπομπών, αποτελούν την κεντρική τεχνολογία στην παγκόσμια μετάβαση προς την ασφαλή και βιώσιμη θέρμανση. Περίπου το 10% των αναγκών θέρμανσης παγκοσμίως, καλύφθηκε από αντλίες θερμότητας το 2021, με τον ρυθμό εγκατάστασης να αυξάνεται ραγδαία και τις πωλήσεις να βρίσκονται σε επίπεδα ρεκόρ. Ο ΙΕΑ εκτιμά, ότι οι αντλίες θερμότητας σε παγκόσμιο επίπεδο έχουν τη δυνατότητα να μειώσουν τις παγκόσμιες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα κατά τουλάχιστον 500 εκατομμύρια τόνους το 2030 (σχήμα1) -ποσό ίσο με τις ετήσιες εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα όλων των αυτοκινήτων στην Ευρώπη σήμερα. Άλλες βιώσιμες τεχνολογίες θέρμανσης είναι οι ηλιακές θερμάστρες και τα δίκτυα θερμότητας που βασίζεται σε πηγές χαμηλών εκπομπών άνθρακα.

Αντλίες θερμότητας νερού, εδάφους και αέρα
Οι αντλίες θερμότητας αέρα, χρησιμοποιούν την θερμότητα της εξωτερικής ατμόσφαιρας για να ζεστάνουν το νερό των καλοριφέρ ή της ενδοδαπέδιας θέρμανσης. Είναι 3-4 φορές ενεργειακά πιο αποδοτικές σε σύγκριση με τα συστήματα αντίστασης, που βασίζονται σε καύσιμα ή σε ηλεκτρική ενέργεια. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι μεταφέρουν θερμότητα από το περιβάλλον στο εσωτερικό των κτιρίων, χωρίς να την παράγουν.

Οι συγκεκριμένες αντλίες συνδέονται συνήθως με μια δεξαμενή που παρέχει ζεστό νερό για τα συστήματα διανομής θερμότητας, τα μπάνια και τις κουζίνες. Ορισμένα, επίσης, μοντέλα είναι εξίσου αποτελεσματικά και στην ψύξη των εσωτερικών χώρων. Όταν εγκαθίστανται σε καλά μονωμένα σπίτια μπορούν να επιτύχουν σημαντική εξοικονόμηση στην κατανάλωση ενέργειας.

Η μέση διάρκεια ζωής τους, ακολουθώντας τις οδηγίες ορθής συντήρησης, είναι 15-18 χρόνια. Με ανάλογο τρόπο λειτουργούν οι αντλίες θερμότητας εδάφους και νερού, οι οποίες μεταφέρουν θερμότητα από το έδαφος ή από κάποια υδάτινη πηγή, αντίστοιχα.

Οι δυο αυτές κατηγορίες είναι πιο αποδοτικές σε σχέση με τις αντλίες αέρα, διότι οι θερμοκρασίες του εδάφους και του νερού παραμένουν σχετικά σταθερές σε σύγκριση με την εξωτερική θερμοκρασία του αέρα.

Ηλιακά πάνελ και δίκτυα θερμότητας
Τα ηλιακά πάνελ είναι ίσως τα πιο διαδεδομένα εναλλακτικά συστήματα θέρμανσης στη χώρα μας. Τοποθετούνται στις ταράτσες ή στις οροφές των σπιτιών, αλλά και σε ανοικτούς χώρους, όπως χωράφια και αυλές, ώστε να δεσμεύουν απρόσκοπτα την ηλιακή ακτινοβολία. Τα πάνελ, ανάλογα το μέγεθος και τον αριθμό τους, μπορούν να παράξουν ικανές ποσότητες ηλεκτρικού ρεύματος για να καλυφθούν οι βασικές ανάγκες ενός νοικοκυριού. Επιπλέον, προσφέρουν ζεστό νερό χρήσης, αλλά και θερμική άνεση, εφόσον συνδεθούν με αντλίες θερμότητας.Από την

άλλη πλευρά, τα δίκτυα θερμότητας είναι κεντρικά συστήματα διανομής θέρμανσης, μέσω υπόγειων σωλήνων και είναι διαθέσιμα μόνο σε περιοχές που έχουν την κατάλληλη υποδομή. Λειτουργούν με διάφορες πηγές ενέργειας, όπως μονάδες συμπαραγωγής ηλεκτρισμού ή αντλίες θερμότητας μεγάλης κλίμακας, ανάλογα με το δίκτυο. Μπορούν να συνδεθούν με συμβατικά θερμικά σώματα και με ενδοδαπέδια συστήματα, ενώ παρέχουν ζεστό νερό χρήσης. Τα δίκτυα θερμότητας μπορούν να επιφέρουν έως και 25% εξοικονόμηση ενέργειας σε σχέση με τους λέβητες αερίου, ενώ χρειάζονται μικρή συντήρηση και έχουν μεγάλη διάρκεια ζωής.

Λέβητες βιομάζας και ηλεκτρικά θερμαντικά σώματα
Οι λέβητες βιομάζας καίνε πέλλετ ξύλου, ροκανίδια ή κούτσουρα για τη θέρμανση του νερού. Εκτός από αυτούς, υπάρχουν και άλλα συστήματα που λειτουργού με βιομάζα, όπως σόμπες που θερμαίνουν ένα μόνο δωμάτιο και μπορούν εύκολα να συνδυαστούν με λέβητα για την παραγωγή ζεστού νερού.

Η εν λόγω τεχνολογία γίνεται ακόμη πιο αποδοτική, αν χρησιμοποιηθεί συνδυαστικά με ηλιακούς θερμαντήρες και αντλίες θερμότητας. Σύμφωνα με έρευνες που έχουν γίνει στη Γαλλία, τα συστήματα βιομάζας εξοικονομούν έως και 40% περισσότερη ενέργεια σε σχέση με τους λέβητες αερίου, ενώ έχουν διάρκεια ζωής 20-25 έτη.

Μία ακόμη αξιόπιστη επιλογή -με την προϋπόθεση ότι τροφοδοτούνται με «πράσινη» ενέργεια- αποτελούν τα ηλεκτρικά θερμαντικά σώματα. Για να περιοριστεί ο περιβαλλοντικός τους αντίκτυπος, είτε θα πρέπει να είναι συνδεδεμένα με ένα δίκτυο διανομής που στηρίζει την παραγωγή του στις ΑΠΕ, είτε με ένα οικιακό σύστημα που θα αποτελείται από ηλιακά πάνελ.

Η θερμότητα στα σώματα προέρχεται από μία ισχυρή ηλεκτρική αντίσταση, η οποία συνήθως έχει μεγάλη κατανάλωση και δεν αποτελεί την οικονομικότερη επιλογή για ένα σπίτι. Ένα ακόμη μειονέκτημα είναι ότι τα ηλεκτρικά θερμαντικά σώματα δεν μπορούν να παρέχουν ζεστό νερό για τους χρήστες, σε αντίθεση με τις παραπάνω τεχνολογίες. Δεν αποτελούν μία τόσο βιώσιμη λύση, ωστόσο μπορούν να χρησιμοποιηθούν υπό συνθήκες.

Πολιτικές δράσεις για την «πράσινη» μετάβαση
Σχεδόν η μισή ετήσια ενεργειακή κατανάλωση για το 2022 χρησιμοποιήθηκε για τη θέρμανση εσωτερικών χώρων και νερού χρήσης, με αποτέλεσμα την παραγωγή περίπου 2.400 Mt άμεσων εκπομπών CO2 και 1.700 Mt έμμεσων εκπομπών CO2, επίπεδα παρόμοια με το προηγούμενο έτος. Καθώς η περιβαλλοντική κρίση γίνεται όλο και πιο έντονη, προκαλώντας πλήθος καταστροφών που πλήττουν τις ανθρώπινες ζωές ανεπανόρθωτα, ο ρόλος των βιώσιμων τεχνολογιών θέρμανσης γίνεται καθοριστικός.

Δυστυχώς, τα ορυκτά καύσιμα συνεχίζουν να κατέχουν το 60% της συνολικής αγοράς, θέτοντας προβληματισμούς στην πολιτεία για το άμεσο μέλλον. Ωστόσο, υπάρχει μία παγκόσμια στροφή προς τα εναλλακτικά συστήματα θέρμανσης, ιδίως στην Ευρώπη, η οποία όμως γίνεται με πολύ αργούς ρυθμούς (σχήμα 2). Οι τεχνολογίες που απαιτούνται για την απεξάρτηση από τα συμβατικά μέσα θέρμανσης είναι αρκετά ώριμες και διαθέσιμες στο ευρύ κοινό, όμως πρέπει να δοθούν τα κατάλληλα κίνητρα στους πολίτες, ώστε να κινηθούν προς αυτές τις λύσεις. Είναι απαραίτητο να ληφθούν συλλογικά μέτρα, ώστε να επιτευχθεί το σενάριο Μηδενικών Εκπομπών Άνθρακα μέχρι το 2050, που έχει θέσει η Ευρωπαϊκή Ένωση.

Αντιλαμβανόμενες τη σοβαρότητα της κατάστασης, οι κυβερνήσεις συνάπτουν περιβαλλοντικά προγράμματα και προσφέρουν οικονομικά κίνητρα στους πολίτες, ώστε να μεταβούν σε πιο «πράσινες» επιλογές θέρμανσης. Στην Ευρώπη, η ζήτηση αντλιών θερμότητας ξεπέρασε κάθε προηγούμενο, με τις πωλήσεις το 2022 να αυξάνονται σχεδόν κατά 40% και τις εγκαταστάσεις να αγγίζουν τα τρία εκατομμύρια, ανακουφίζοντας σημαντικά τα ευρωπαϊκά αποθέματα φυσικού αερίου, τα οποία παρουσιάζουν αισθητή έλλειψη. Ειδικότερα, το σχέδιο REPowerEU, το οποίο δημοσιεύθηκε τον Μάιο του 2022, στοχεύει στη μείωση της εξάρτησης από το ρωσικό φυσικό αέριο και προτείνει τη μαζική εγκατάσταση 10 εκατομμυρίων νέων αντλιών θερμότητας τα επόμενα 5 χρόνια και 30 εκατομμυρίων μονάδων στον κτιριακό τομέα έως το 2030.

Αντίστοιχα, στις Ηνωμένες Πολιτείες η προώθηση της χρήσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας για την επίτευξη της θερμικής άνεσης, υποστηρίζεται από το νόμο IRA, που ψηφίστηκε τον Αύγουστο του 2022. Σύμφωνα με το νομοσχέδιο, διατίθενται περίπου 22 δισεκατομμύρια δολάρια για βελτιώσεις στην ενεργειακή τροφοδοσία των κατοικιών. Επιπλέον, προβλέπονται σημαντικές φορολογικές ελαφρύνσεις και δεκαετείς πιστώσεις για τους χρήστες εναλλακτικών συστημάτων θέρμανσης.

Συμπερασματικά, παρατηρούμε ότι υπάρχει μία παγκόσμια μετάβαση από τις παραδοσιακές μεθόδους θέρμανσης σε πιο βιώσιμες, οι οποίες περιορίζουν το κόστος που επωμίζονται οι καταναλωτές, ενώ παράλληλα θωρακίζουν το φυσικό περιβάλλον.

Ήδη στην Ελλάδα, οι καυστήρες πετρελαίου καταργούνται και αντικαθίστανται από αντίστοιχους φυσικού αερίου, ενώ αναδύεται η τάση για χρήση συστημάτων που βασίζονται στις ΑΠΕ. Στις χώρες του εξωτερικού, αρχίζουν και διαδίδονται οι αντλίες θερμότητας, τα ηλιακά πάνελ και οι λέβητες βιομάζας, επιδιώκοντας να μειώσουν το ανθρακικό τους αποτύπωμα. Μπορεί η μετάβαση προς την «πράσινη» ανάπτυξη να γίνεται με αργούς ρυθμούς, ωστόσο έχουν γίνει κρίσιμα βήματα, που γεμίζουν με αισιοδοξία την παγκόσμια κοινότητα, ότι μέχρι το 2050 θα έχουν εκπληρωθεί οι στόχοι κλιματικής ουδετερότητας.