Η μελέτη με τίτλο «Τάσεις, προκλήσεις και προοπτικές ανάπτυξης των Κατασκευών στην Ελλάδα», που δημοσιοποίησε τον Μάρτιο του 2024 το Ίδρυμα Οικονομικών και Βιομηχανικών Ερευνών (ΙΟΒΕ), αναδεικνύει ως βασικό εμπόδιο ανάπτυξης των Κατασκευών στην Ελλάδα την ανεπάρκεια του εργατικού δυναμικού.

Σύμφωνα με τη μελέτη, προκειμένου να υλοποιηθεί το πρόγραμμα έργων που έχει εξαγγείλει η Κυβέρνηση, το σύνολο των διαθέσιμων εργαζόμενων στις Κατασκευές κατά το τρέχον έτος και για τα δύο επόμενα θα πρέπει να αυξηθεί κατά 25% σε σύγκριση με το υφιστάμενο, δηλαδή κατά 50.000 περίπου. Μακάρι να επιτευχθεί, γιατί είναι πολύ δύσκολο. Η έλλειψη εργατικού δυναμικού συνεπάγεται μη τήρηση των χρονοδιαγραμμάτων των έργων και αύξηση του προϋπολογισμού τους.

Βεβαίως, η μελέτη δεν αποκάλυψε κάτι άγνωστο. Οι εργοληπτικές εταιρείες το έχουν επανειλημμένα επισημάνει και τα αρμόδια Υπουργεία έχουν ήδη σχετικές επαφές με Υπουργεία αναπτυσσόμενων χωρών για «εισαγωγή» κατάλληλων προσωρινών μεταναστών.

Δεν πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός ότι μέγα πλήθος οικονομικών μεταναστών, που απασχολούνταν στα δημόσια έργα και στις οικοδομές πριν την οικονομική κρίση, εγκατέλειψαν τη Χώρα μας κατά τη διάρκειά της. Αυτό δεν οφείλεται μόνο στη μείωση των ευκαιριών απασχόλησης σε νέα έργα, αλλά και στη μείωση της αγοραστικής ικανότητας όσων κατοικούν στην Ελλάδα.

Παρέμειναν κυρίως όσοι είχαν ήδη ενσωματωθεί στην ελληνική κοινωνία. Και φταίμε που δεν παρέμειναν πολύ περισσότεροι. Γιατί λοιπόν αποδειχθήκαμε για πολλοστή φορά επιμηθείς; Και γιατί στις σοβαρές χώρες δεν θα συνέβαινε αυτό;

Παραδείγματα αποτυχίας και λανθασμένου χειρισμού
Σε αντίθεση με την παγιωμένη πρακτική σε αυτές, στη Χώρα μας το πολιτικό προσωπικό της αποφεύγει να λειτουργεί στο πλαίσιο ενός μακρόπνοου Εθνικού Στρατηγικού Σχεδιασμού Υποδομών και Κατασκευών, που εξ ορισμού εκτείνεται σε περισσότερες της μίας κυβερνητικές περιόδους. Στον Σχεδιασμό αυτό, που πρέπει να προκύπτει από ενδελεχείς μελέτες και διαβούλευση με όλα τα ενδιαφερόμενα μέρη, τίθενται προτεραιότητες, προγραμματίζονται νέα έργα και η συντήρηση των υφισταμένων, καθορίζονται οι αναγκαίοι χρηματοδοτικοί και ανθρώπινοι πόροι για την υλοποίηση των έργων και προσδιορίζονται οι δεξιότητες που ενδείκνυται να διαθέτει το ανθρώπινο δυναμικό.

Τι συμβαίνει στη χώρα μας; Πρώτο παράδειγμα, η πομπώδης εξαγγελία τα προηγούμενα χρόνια θηριώδους προγράμματος επέκτασης του σιδηροδρομικού δικτύου, προϋπολογισμού άνω των έξι δισεκατομμυρίων ευρώ. Μεταξύ άλλων έργων, περιλάμβανε την υψηλής ταχύτητας «σιδηροδρομική Εγνατία», λες και θα υπήρχαν οι αναγκαίοι επιβάτες και εμπορευματικοί φόρτοι για τη βιωσιμότητα του πανάκριβου έργου, που θα διέσχιζε κάθετα την Πίνδο! Αιφνιδίως το πρόγραμμα αυτό, που αναμφίβολα αποτελούσε τη λάθος «φυγή προς τα μπροστά» λαμβανομένης υπόψη της απαράδεκτης κατάστασης του υφισταμένου σιδηροδρομικού δικτύου, περιορίστηκε δραματικά.

Δεύτερο παράδειγμα, ο προγραμματισμός έργων Σύμπραξης Δημόσιου και Ιδιωτικού Τομέα (ΣΔΙΤ). Η μέθοδος είχε αξιολογηθεί πολύ θετικά, αρκετά έργα είχαν ολοκληρωθεί ή δρομολογηθεί.
Όμως, οι δεσμεύσεις μελλοντικής αποπληρωμής των έργων αποτελούν στην ουσία προεξόφληση του Προγράμματος Δημοσίων Επενδύσεων (ΠΔΕ) των επομένων ετών. Και πέρσι, προφανώς για δημοσιονομικούς λόγους, μειώθηκε σημαντικά η ετήσια συνολική οροφή των δόσεων αποπληρωμής του προγράμματος με αποτέλεσμα να μην προχωρούν νέα έργα ΣΔΙΤ, περιλαμβανομένων των λεγομένων «πρότυπων προτάσεων» από ιδιώτες.

Όσον αφορά στην ανάπτυξη ανθρώπινου δυναμικού με τις αναγκαίες δεξιότητες για την υλοποίησή των έργων, πρέπει να τονιστεί ότι πρόκειται για μακράς πνοής διαδικασία που απαιτεί επιμονή και συνέχεια.

Το τρίτο παράδειγμα σχετίζεται με την κατάρτιση χειριστών δομικών μηχανημάτων και πηγαίνει δεκάδες χρόνια πριν. Το 1957 δημιουργήθηκαν στο Υπουργείο Εθνικής Αμύνης οι Μικτές Ομάδες Μηχανημάτων Ανασυγκροτήσεως (ΜΟΜΑ). Πέραν της κατασκευής έργων, οι ΜΟΜΑ συνέβαλαν ουσιαστικά στην πρακτική κατάρτιση πληθώρας νέων αποφοίτων Μηχανικών που για μεγάλο μέρος της στρατιωτικής θητείας τους υπηρέτησαν σε αυτές. Και είναι επίσης ιδιαίτερα σημαντικό ότι οι ΜΟΜΑ αποτέλεσαν σχολείο κατάρτισης για πλήθος χειριστών μηχανημάτων και τεχνιτών.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1990 είχε τεθεί το ζήτημα της κατάργησης των ΜΟΜΑ. Ο Σύνδεσμος Ανωνύμων Τεχνικών Εταιρειών (ΣΑΤΕ) και το Σωματείο Χειριστών διερεύνησαν τη δυνατότητα δημιουργίας Σχολής Χειριστών και διοργανώθηκε επίσκεψη εκπροσώπων τους σε μεγάλο αναγνωρισμένο κέντρο κατάρτισης στην Αγγλία. Στη συνέχεια προτάθηκε στα αρμόδια Υπουργεία να παραχωρηθεί στρατόπεδο και μηχανήματα για τη δημιουργία κέντρου στη Χώρα μας. Αυτό δεν έγινε δεκτό, τα μηχανήματα δόθηκαν σε δημόσιους φορείς ή εκποιήθηκαν σε ιδιώτες και μια καλή ευκαιρία χάθηκε για τη Χώρα μας.

Ούτε καταρτισμένους και πιστοποιημένους τεχνίτες καταφέραμε να έχουμε. H εδώ και πολλά χρόνια χορήγηση πτυχίων στους εγκαταστάτες ηλεκτρολόγους ανήκει στις φωτεινές εξαιρέσεις. Σήμερα, εταιρείες πιστοποίησης καταβάλλουν προσπάθειες σε αυτή την κατεύθυνση. Είναι προφανές ότι πρέπει να προχωρήσουν το ταχύτερο οι αναγκαίες δράσεις με την υποστήριξη του ελληνικού κράτους και του κατασκευαστικού κλάδου, αν θέλουμε να υπάρχει επαρκές καταρτισμένο και πιστοποιημένο εργατοτεχνικό δυναμικό και βελτίωση της ασφάλειας στην εργασία. Και αν δεν προκάνουμε αυτή τη φορά, θα τα καταφέρουμε την επόμενη.

Αναδόμηση του προγράμματος σπουδών
Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι έχουμε μεγάλη παραγωγή μηχανικών τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Πλην όμως, η ποιότητα των σπουδών τους παρουσιάζει ευρεία διακύμανση και δεν έχει επιτευχθεί επαρκής διασύνδεση σπουδών και παραγωγής έργων (μελέτη, κατασκευή). Είναι πολύ σημαντικό το γεγονός ότι ξεκίνησε το 2023 στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο το πρώτο Επαγγελματικό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών «Διαχείριση Έργων Υποδομών και Κατασκευών» με χρηματοδότηση του Ομίλου ΓΕΚ ΤΕΡΝΑ. Καθώς και ότι θα ξεκινήσει το 2025 στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης συναφές Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα Σπουδών με χρηματοδότηση του Ομίλου AVAX.Αυτές οι συμπράξεις του δημόσιου με τον ιδιωτικό τομέα ασφαλώς και πρέπει να επαινεθούν θερμά από όλους, πλην όμως δεν αρκούν. Για την ουσιαστική αναβάθμιση των σπουδών των μηχανικών, που θα εργασθούν στον κλάδο των κατασκευών και υποδομών, απαιτείται αναδόμηση του προγράμματος σπουδών, με βάση τα ισχύοντα στις σχολές αριστείας των προηγμένων χωρών.

Επίσης, είναι απαραίτητη η θεσμοθέτηση ουσιαστικών αξιοκρατικών εξετάσεων μετά την απόκτηση πτυχίου για τη χορήγηση άδειας άσκησης επαγγέλματος μηχανικού, με βάση τα ισχύοντα στις επαγγελματικές ενώσεις άλλων χωρών.

Η επαγγελματική άδεια, ανά κατεύθυνση ειδικότητας (π.χ. πολιτικός μηχανικός δομοστατικός ή υδραυλικός ή συγκοινωνιολόγος κ.λπ.) και τάξη δυναμικότητας (π.χ. Α, Β, Γ, Δ), θα πρέπει να αναβαθμίζεται προοδευτικά με την αποκτώμενη εμπειρία και ικανότητα. Και ας σπουδάσει μηχανικός κανείς όπου θέλει και μπορεί, σε δημόσιο ελληνικό Πανεπιστήμιο (ΕΜΠ, πρώην ΑΤΕΙ κ.λπ.), Πανεπιστήμιο εξωτερικού (Αμερική, Βουλγαρία κ.λπ.) ή ιδιωτικό Πανεπιστήμιο / Κολλέγιο.

Συμπερασματικά, πρέπει επιτέλους να καταστρώσουμε και υλοποιήσουμε τον εθνικό στρατηγικό σχεδιασμό για τα έργα υποδομών και κατασκευών. Χωρίς αυτόν, μύρια κακά προκύπτουν.