Σε εκτενές δημοσίευμα του newyorker.com καταγράφονται ιστορικά παραδείγματα του παρελθόντος που εισήγαγαν μια νέα οπτική στον τομέα της αρχιτεκτονικής, ενώ αποτυπώνονται οι πρώτες αντιδράσεις μετά το ξέσπασμα του COVID-19 και οι νέες τάσεις που αναδύονται.

 

Κομβική ήταν η συνεισφορά τόσο της σχολής Bauhaus στην εξέλιξη της αρχιτεκτονικής και του βιομηχανικού σχεδιασμού όσο και του Ελβετού αρχιτέκτονα, Le Corbusier, με τη συνεισφορά του σε αυτό που καλείται σήμερα μοντερνισμός, ή πρώιμος μοντερνισμός.

 

«Κλειδί» για τις μεγάλες αλλαγές, ωστόσο, αποτέλεσε τον προηγούμενο αιώνα η φυματίωση: Ήταν το 1933 όταν ο Φινλανδός Hugo Alvar Henrik Aalto, γνωστός και ως ο «πατέρας του μοντερνισμού» στις σκανδιναβικές χώρες κατά πολλούς, δημιούργησε το σανατόριο Paimio. Ένα κτίριο γεωμετρικά άκαμπτο με μεγάλα παράθυρα στην πρόσοψή του, δωμάτια με ανοιχτόχρωμους τοίχους και μια μεγάλη ταράτσα με κιγκλιδώματα και άλλα χαρακτηριστικά που συναντάμε στη σύγχρονη αρχιτεκτονική.

 

Το φως της ημέρας από τα παράθυρα καθώς και οι βεράντες, όπου οι ασθενείς μπορούσαν να κοιμηθούν, ήταν μέρος της θεραπείας, καθώς ο ήλιος είχε αποδειχθεί αποτελεσματικός έναντι της νόσου… Στο σανατόριο, η ίδια η αρχιτεκτονική ήταν μέρος της θεραπείας!

 

Στην Ευρώπη, αρχιτέκτονες συνεργάστηκαν με γιατρούς για την κατασκευή σανατορίων: Ο Le Corbusier «ανύψωσε» τα σπίτια από το υγρό έδαφος για να αποφεύγονται οι μολύνσεις. Η Villa Müller του Adolf Loos στην Πράγα περιλάμβανε έναν ξεχωριστό χώρο για την καραντίνα άρρωστων παιδιών κ.ά. Όπως σημειώνει η καθηγήτρια του Princeton, Beatriz Colomina: «Ο φόβος της μόλυνσης προσδιορίζει και πάλι τους χώρους που θέλουμε να είμαστε.

 

Όπως η φυματίωση διαμόρφωσε τον μοντερνισμό, έτσι ο COVID-19 και η συλλογική μας εμπειρία να μένουμε μέσα για μήνες στο τέλος θα επηρεάσει το μέλλον της αρχιτεκτονικής. Κατά τη διάρκεια της καραντίνας μάς ζητείται να είμαστε μέσα στα δικά μας μικρά κελιά». «Σε αντίθεση με το ευάερο, “παρθένο κενό” του μοντερνισμού, ο χώρος που απαιτείται για την καραντίνα είναι προστατευτικός, με ταινίες και τοίχους από πλέξιγκλας… τα “εμπόδια” είναι σύμμαχοί μας», τονίζει.

 

ΤΙ ΓΙΝΕΤΑΙ ΣΤΙΣ ΚΑΤΟΙΚΙΕΣ

Τα lofts -σήμα κατατεθέν στη Νέα Υόρκη- δεν φαίνεται πως είναι ό,τι πιο ιδανικό αυτήν τη στιγμή. Όλοι εργάζονται από το σπίτι (τηλέφωνο, Zoom κ.ά.). Υπάρχει έλλειψη ιδιωτικότητας, ενώ μπαρ και εστιατόρια που θα μπορούσαν να προσφέρουν μια έξοδο διαφυγής, είναι κλειστά. «Δεν είναι το τέλος του κόσμου. Δεν πρέπει να αντιδράσουμε υπερβολικά», τονίζουν οι Florian Idenburg και Jing Liu της εταιρείας so-il – που έχει σχεδιάσει μουσεία τέχνης, κατοικίες και άλλα μεγάλα έργα.

 

Κατά τη διάρκεια της καραντίνας ανασχεδίασαν ένα 12ώροφο κτίριο στο Μπρούκλιν: Η κουζίνα, η τραπεζαρία και το σαλόνι είναι πλέον ξεχωριστοί χώροι και όχι ενιαίοι. Τα υπνοδωμάτια απέχουν μεταξύ τους, διαθέτουν καλύτερη ηχομόνωση, περισσότερα τ.μ. για εργασία, ενώ ο εξωτερικός χώρος διαμορφώνεται στο 30% επί του συνόλου. «Έχει σημασία να μπορείς να βγεις έξω», είπε ο Idenburg. «Όχι μόνο για να ενθαρρύνουμε τους υγειονομικούς, αλλά και να είμαστε εκτός του σπιτιού για λίγο».

 

Οι αρχιτέκτονες έχουν ασχοληθεί εδώ και δεκαετίες με την έννοια της «ελάχιστης κατοίκησης». Η ιδέα «εφαρμόστηκε» στην Ιαπωνία με το μεταβολιστικό κίνημα στη δεκαετία του 1960. Ο πύργος Nakagin Capsule του Τόκιο, από τον Kisho Kurokawa, είναι μια σειρά μεμονωμένων κουτιών-σπιτιών που έχουν βασικά πράγματα για να ζήσει κανείς, έστω για λίγο: ένα κυκλικό παράθυρο, μια τηλεόραση, ένα στερεοφωνικό, ένα γραφείο, ένα κρεβάτι, ένα ντους. Το μεγάλο αυτό όραμα ωστόσο δεν προχώρησε. Σήμερα, ο πύργος Nakagin πιθανώς να κατεδαφιστεί στο μέλλον και τα διαμερίσματα υπάρχουν πλέον περισσότερο ως έργα τέχνης.

 

«Ούτε μικροί, μήτε τεράστιοι χώροι είναι η απάντηση. Πρέπει να είμαστε λειτουργικά συνδεδεμένοι εσωτερικά – όχι με την “απρόσωπη ομαλότητα” του μινιμαλιστικού μοντερνισμού, αλλά με την έννοια ότι αποτελεί το κρησφύγετο για τη δική μας “χειμερία νάρκη”. Που θα υπενθυμίζει ότι ο κόσμος που γνωρίζουμε υπάρχει εκεί έξω και τα πράγματα θα είναι ξανά φυσιολογικά», σημειώνει η Paola Antonelli, από το τμήμα αρχιτεκτονικής και σχεδιασμού του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης στη Νέα Υόρκη.

 

ΓΡΑΦΕΙΑ – ΧΩΡΟΙ ΕΡΓΑΣΙΑΣ

Για τους χώρους εργασίας απαιτείται προσεκτικός σχεδιασμός: Ταινίες, σχεδιασμένοι κύκλοι και προστατευτικά έρχονται να μας προφυλάξουν. Στην Ολλανδία, ένα εστιατόριο δημιούργησε γυάλινους θαλάμους που μοιάζουν με θερμοκήπιο γύρω από τα τραπέζια ώστε να προστατεύονται πελάτες και σερβιτόροι.

 

Μια καφετέρια στη Γερμανία μοίρασε καπέλα με κολλημένα «μακαρόνια κολύμβησης» στους πελάτες, ώστε να κρατούν αποστάσεις και να μην έρχονται πολύ κοντά ο ένας στον άλλο.

 

Ένα καζίνο στη Φλόριντα τοποθέτησε ένα παχύ προστατευτικό πλέξιγκλας στα τραπέζια του πόκερ, με αντισηπτικό κάτω από τα τραπέζια για τους παίκτες.

 

H Cushman & Wakefield, κολοσσός στο real estate, διεθνώς διαμόρφωσε ανάλογα τα γραφεία της στο Άμστερνταμ: Εργάζονταν 275 άτομα, ενώ τώρα 75. Μαύρα κυκλικά χαλιά σε κάθε γραφείο οριοθετούν τον προσωπικό χώρο, ενώ έξτρα καρέκλες βρίσκονται εκτός των «κύκλων», ώστε οι συνάδελφοι να μπορούν να συζητούν διά ζώσης, αλλά από απόσταση. Λιγότερες είναι οι καρέκλες στα meeting rooms και όλοι κινούνται δεξιόστροφα στον χώρο. Για τα κοινά γραφεία παρέχονται ειδικές χάρτινες επιφάνειες μιας χρήσης που ο καθένας μπορεί να τοποθετήσει τον υπολογιστή του.

 

Από την πλευράς της, η Αμερικανίδα αρχιτέκτων Deborah Berke εξέτασε χώρους που έχουν σχεδιαστεί για κωφούς. Αυτοί οι χώροι χρειάζονται καλό φωτισμό ώστε οι άνθρωποι να «διαβάζουν τα χείλη» άλλων και συσκευές φωτισμού που θα δείχνουν πότε κάποιος εισέρχεται σε ένα δωμάτιο. «Θα πρέπει να δούμε προσεχτικά την καθαριότητα μας», σημειώνει επίσης. «Οι άνθρωποι βγάζουν τα παπούτσια τους στην πόρτα; Οι ντουλάπες για το παλτό μας είναι αρκετά μεγάλα και μακριά; Υπάρχει μέρος κοντά στην είσοδο για να πλύνουμε τα χέρια μας;»… Ο Le Corbusier έλυσε το τελευταίο πρόβλημα εγκαθιστώντας έναν ανεξάρτητο νεροχύτη στην είσοδο του Villa Savoye το 1931.

 

Η ΖΩΗ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ

Παλιός συνεργάτης της so-il, ο αρχιτέκτονας Ηλίας Παπαγεωργίου επέστρεψε στην Αθήνα από τη Νέα Υόρκη. Ο ίδιος εστίασε στο γεγονός ότι οι άνθρωποι τώρα συγκεντρώνονται σε δημόσιους χώρους που δεν σχετίζονται με οποιαδήποτε εμπορική χρήση, σε αντίθεση με το παρελθόν, που ο πυρήνας της κοινωνικής ζωής βρίσκονταν πέριξ καταστημάτων και εμπορικών δραστηριοτήτων.

 

Από την άλλη πλευρά, το ζητούμενο και για το επόμενο διάστημα είναι οι κατάλληλες αστικές παρεμβάσεις: Στο Βίλνιους της Λιθουανίας χρησιμοποιήθηκαν δρόμοι ώστε εστιατόρια και καφετέριες να τοποθετήσουν τραπέζια σε κατάλληλες αποστάσεις. Στη Νέα Υόρκη έχουν δημιουργηθεί χιλιόμετρα πεζόδρομων για περαιτέρω πρόσβαση σε εξωτερικούς χώρους, και όχι μόνο στα πάρκα. Το Λονδίνο δημιουργεί ένα τεράστιο δίκτυο νέων λωρίδων ποδηλάτων.

 

«Βρισκόμαστε σε μια κατάσταση όπου η πυκνότητα του πληθυσμού στις πόλεις είναι κάτι που πρέπει να αποφευχθεί. Η πρόκληση είναι η συμφιλίωση της ανάγκης για ένα μακροπρόθεσμο αρχιτεκτονικό σχέδιο με τη συνεχιζόμενη αβεβαιότητα της πανδημίας», σημειώνει ο Tobias Armborst, αρχιτέκτονας από το Μπρούκλιν.

 

Ο κίνδυνος αυτός δεν είναι καινούργιος όμως: Ήταν ο Georges-Eugène Haussmann που ξεκίνησε ένα τεράστιο καινοτόμο πρόγραμμα δημοσίων έργων στον πολεοδομικό σχεδιασμό, σε γειτονιές από την εποχή του Μεσαίωνα, στο Παρίσι. Με νέο υδρευτικό-αποχετευτικό δίκτυο, απομακρύνοντας τις εστίες μόλυνσης. Προώθησε την ιδέα μεγάλων λεωφόρων με μεγάλα πάρκα και δημόσιες πλατείες. Έργα που ανέδειξαν το αρχιτεκτονικό μοντέλο του 20ού αιώνα. Ωστόσο, τις τελευταίες δεκαετίες, ο αστυφιλία άλλαξε το μοντέλο αυτό διεθνώς, δημιουργώντας συνθήκες για φτηνά σπίτια, ολοένα και μικρότερα διαμερίσματα και μικτές χρήσεις. Στις μέρες μας, τι νέο θα φέρει τελικά ο COVID-19;